EY'ın Merkez Avrupa Bölgesi'nde yapılan Nadir Toprak Elementleri Araştırması'na
göre, akıllı telefonlar, hibrit ve elektrikli otomobiller, yeşil enerji sistemleri,
veri merkezi, savunma ve sağlık teknolojileri gibi artan uygulama alanları
nadir toprak elementlerine (NTE) olan küresel talebi hızla artırıyor. Özellikle
bileşenlerde yer alan mıknatıs kullanım hacminde önümüzdeki 10 yılda yıllık
%9 büyüme öngörülüyor. Öte yandan Avrupa'nın nadir toprak elementleri hammadde
ve mıknatıs tedariğinde Çin'e olan bağımlılığını sürüyor. Ancak Çin'in 2023 yılından
beri nadir toprak elementleri ihracatına getirdiği lisans ve kontrol uygulamaları,
birçok sektörün hammadde tedariğinde gecikmelere ve zorluklara sebep
oluyor. Buna bağlı olarak yaşanan darboğazlar bazı sektörlerde üretimi durma
noktasına getiriyor. Araştırma, nadir toprak elementlerinin tedarik güvenliği endişeleri
nedeniyle, 2025'in ilk 10 ayında seçili (en büyük beş) NTE üreticisi
firmasının piyasa değerinin %175 arttığını ortaya koyuyor.

Uluslararası danışmanlık hizmetleri şirketi EY, öncü ekonomilerin politikalarını
belirleyen unsurlardan nadir toprak elementlerine (NTE'ler) yönelik araştırma
sonuçlarını yayımladı. Araştırma, nadir toprak elementlerinin modern teknolojiler
için önemi ve Çin'in küresel tedarik zincirindeki baskın rolü ile bu konudaki
jeopolitik ve ekonomik riskleri vurguluyor. Araştırmaya göre, Çin'in, stratejik
varlık olarak sınıflandırdığı nadir toprak elementleri alanındaki hakimiyeti
devam ediyor. Avrupa Bölgesi ise alternatif kaynaklar ve geri dönüşüm stratejileriyle
nadir toprak elementlerine bağımlılığını azaltmaya çalışıyor. 2026 sonuna
kadar nadir toprak elementlerini temsil eden 17 elementin 12'si için ihracat
lisansı getirilebileceği belirtiliyor. Listeye yeni elementler eklenmediği takdirde,
Çin'in, bugün yalnızca yedi NTE ürününde uyguladığı düzenleyici kontrol
kapsamının daha da genişleyeceği, bu durumun, AB'nin kritik mineral olarak tanımladığı
hammaddelere erişimini daha da zorlaştıracağı ifade ediliyor.

Küresel tedarik zincirlerinde belirsizlik artıyor
Nadir toprak elementleri, periyodik cetveldeki 21, 39 ve 57-71 numarasına sahip
eşsiz manyetik, ışık yayan ve elektrokimyasal özelliklerine sahip 17 elementten
oluşuyor. Modern teknolojilerde yeni ve geniş bir kullanım alanına sahip olan
nadir toprak elementleri fiziksel, manyetik ve kimyasal özellikleri sebebiyle günlük
yaşamda önemli bir rol oynuyor. Burada özellikle, dış enerjiye ihtiyaç duymadan
manyetik özelliklerini süresiz olarak koruyan mıknatısların rolü büyük öneme
sahip ve küresel NTE talebinin 2023 yılı rakamlarına göre yüzde 45'ini oluşturuyor.
Nadir toprak elementleri, akıllı telefon, dizüstü bilgisayar, hibrit
otomobil, rüzgâr türbinleri ve güneş panelleri gibi pek çok yüksek teknoloji ürününün
yanı sıra savunma sanayisinde de kullanılıyor. Örneğin, jet motorları, füze
savunma mekanizmaları, uzay tabanlı uydular ve iletişim sistemlerinde bu elementlerin
yer aldığı biliniyor.

Araştırmaya göre, yeşil enerji teknolojileri, gelişmiş elektronik ve savunma uygulamaları,
nadir toprak elementlerine (NTE) olan talebi hızla artırıyor. Özellikle,
küresel ölçekte mıknatıs kullanım hacminin önümüzdeki 10 yılda %9 büyümesi
öngörülüyor. Çin, küresel NTE üretiminin %70'ini ve rafinasyon işlemlerinin %90'ını
kontrol ediyor. Ayrıca sinterlenmiş kalıcı mıknatıs üretiminde (PETRM) de
%94 paya sahip. Araştırmada, jeopolitik risklere de dikkat çekiliyor. Çin'in,
2025'te yedi tip NTE için ihracat kontrolleri getirmesi ve yıl sonunda beş ek element
için kontrolleri askıya almasının küresel tedarik zinciri güvenliği endişelerini
artırdığı ifade ediliyor. Öte yandan tedarik güvenliği endişeleri nedeniyle
NTE şirketlerinin piyasa değerinin 2025'in ilk 10 ayında %175 arttığı, bu
artışın enerji ve teknoloji devlerini geride bıraktığı görülüyor.

2025 yılı ilk 10 ayında piyasa değeri %175 arttı
Avrupa, Çin'in ham nadir toprak elementleri ve kalıcı mıknatıslar ihracatı için
en önemli destinasyonlardan biri olmaya devam ediyor. Almanya, İtalya ve İspanya
başta olmak üzere Avrupa, modern teknolojinin vazgeçilmezi olarak görülen bu
elementleri Çin'den ithal ediyor. Söz konusu lisans süreçleri, Avrupa'da üretim
duraksamalarına yol açabiliyor. Çin, NTE rezervlerinin %50'sini elinde tutsa da
Brezilya, Hindistan, Avustralya ve Orta Asya'da bu alana yönelik yeni projeler
geliştiriliyor. Avrupa'da İsveç, Norveç, Finlandiya ve Polonya gibi ülkeler stratejik
maden ve rafineri yatırımlarına yöneliyor.

AB stratejik hammaddeleri geri dönüşümden karşılamayı hedefliyor
NTE'ler, jeolojik olarak nadir olduklarından değil, genellikle yoğun ve işletilebilir
cevher yataklarında bulunmamasından dolayı bu isimle anılıyor. Prometyum
hariç tüm nadir toprak elementlerinin, ortalama olarak dünyada gümüş, altın veya
platinden daha bol bulunduğu ifade ediliyor. Kimyasal olarak birbirlerine çok
benzemeleri, bu elementlerin çıkarım süreçlerini teknik ve ekonomik açıdan güçleştiriyor.
NTE'lerin büyük ölçekli üretimi önemli miktarda su ve enerji kullanımını
gerektirebiliyor, ayrıca kimyasal sızıntı riski ile uranyum ve toryum gibi
nadir toprak mineralleriyle birlikte doğal olarak bulunan radyoaktif elementlerin
açığa çıkması gibi çevresel riskler de ortaya çıkabiliyor. Avrupa Birliği
bu kapsamda 2030'a kadar stratejik hammaddelerin %25'ini geri dönüşümden karşılamayı
hedefliyor. Ancak yeni madenlerin devreye alınması 8-10 yıl, rafinerilerin
kurulması ise 5 yıl sürebiliyor.

Merkez Avrupa ve Türkiye AB'nin NTE tedariğinde önemli bir avantaja sahip
Merkezi Avrupa Bölgesi ülkeleri AB sanayisinin ihtiyaç duyduğu nadir toprak elementleri
tedariğinde önemli bir avantaja sahip. Örneğin, İsveç, Norveç ve Finlandiya'da
keşfedilen yeni NTE oksit rezervleri tahmini 11 milyon ton üretimle AB'nin
NTE ihtiyacının üçte birini karşılayabilir. Ülkemizde ise, Enerji ve Tabii
Kaynaklar Bakanlığı açıklamalarına göre, Eskişehir Beylikova ve Sivrihisar ilçeleri
arasında yer alan sahada 694 milyon ton rezerve sahip nadir toprak elementi
(NTE) bulunuyor. Tahminler, bu maden sahasının Çin'deki 800 milyon tonluk Bayan
Obo sahasından sonra dünyanın en büyük ikinci rezervi olduğunu gösteriyor.
Bakanlık, Ekim 2024'te nadir toprak elementleri çıkarma ve işleme konusunda bilgi
paylaşımı, madencilik teknolojilerinin geliştirilmesi ve ortak yatırımların
yapılması için Çin ile Doğal Kaynaklar ve Madencı?lı?k Alanlarında İşbı?rlı?ğı?ne
I?lı?şkı?n Mutabakat Zaptı imzaladı.

EY Enerji Sektörü Lideri Cem Çamlı, konuyla ilgili şu bilgileri verdi:
Nadir toprak elementleri, enerji, teknoloji, mobilite, savunma ve endüstriyel üretim
sektörlerinin görünmez omurgasını oluşturuyor. Artan jeopolitik gelişmeler,
küresel talebin ciddi büyümesi ve stratejik ulusal çıkarlar ülkelerin stratejik
planlamalarını ve yatırımcıların ajandalarındaki öncelikleri yeniden şekillendiriyor.
Türkiye, hem Asya ve Avrupa arasındaki coğrafi konumu, hem gelişen sanayi
altyapısı hem de nadir toprak elementleri rezervleri ile bu dönüşümde daha
etkin bir rol üstlenebilir. Yenilenebilir enerji yatırımlarımız, elektrikli araç
ekosistemimiz ve savunma sanayimiz NTE arz güvenliğini artık bir rekabet avantajı
değil, zorunlu bir stratejik gereklilik haline getiriyor. Bu nedenle nadir
toprak elementleri değer zinciri boyunca sanayicilerimizin ve yatırımcılarımızın
aktif rol oynaması, AR-GE yatırımları ve teşvikleri ile ekosistemin büyütülmesi
ve bilgi birikiminin artırılması kritik önem taşıyor. Böylece, nadir toprak
elementleri ile yatırılacak ekonomik değer ülkemiz ekonomisine ve istihdamına
katkı sağlayacak ve AB ile olan ticari iş birliğimizin daha da sağlamlaşmasını
sağlayacaktır. Yakın zamanda, Türkiye'de nadir toprak elementleri değer zincirinde
rol alan yeni yatırımlar, girişimler ve kamu-özel sektör iş birliklerini
göreceğimizi tahmin ediyoruz. EY-Parthenon olarak, küresel ve bölgesel bilgi birikimimizle
bu alanda sektörünün öncüsü müşterilerimize stratejiden uygulamaya
uçtan uca hizmet vermeye ve rekabet avantajı yaratmaya devam ediyoruz.


-iDeal Haber Merkezi-
- twitter.com/iDealDataHaber // www.idealdata.com.tr -