Temel Analiz 101: Bilanço Okuma ve Başlıca Değerleme Oranları (F/K, FD/FAVÖK)

Temel Analiz 101: Bilanço Okuma ve Başlıca Değerleme Oranları (F/K, FD/FAVÖK)

Temel analiz, bir şirketin içsel değerini, finansal ve ekonomik verilerini inceleyerek belirlemeyi amaçlayan yatırım disiplinidir. Bu yaklaşım, yatırımcıların bir hisse senedinin piyasa fiyatının iskontolu mu yoksa primli mi işlem gördüğünü anlamalarına yardımcı olur.

1. Temel Analizin Başlangıç Noktası: Bilanço Okuma

Bilanço (Finansal Durum Tablosu), bir şirketin belirli bir tarihteki varlıklarını, borçlarını ve öz kaynaklarını gösteren finansal görüntüsüdür. Bilanço, daima şu temel dengeyi sağlamak zorundadır: Varlıklar (Mali ve Maddi) = Borçlar + Öz Kaynaklar

A. Varlıklar

Şirketin sahip olduğu ve ekonomik fayda sağlaması beklenen değerlerdir.

• Dönen Varlıklar: Bir yıl veya daha kısa sürede nakde çevrilmesi beklenen varlıklar (Nakit, ticari alacaklar, stoklar).
• Duran Varlıklar: Bir yıldan uzun süreli ekonomik fayda sağlaması beklenen varlıklar (Bina, makine, arsa, uzun vadeli alacaklar).

B. Yükümlülükler

Şirketin üçüncü taraflara olan borçları ve yükümlülükleridir.

• Kısa Vadeli Yükümlülükler: Bir yıl içinde ödenmesi gereken borçlar (Kısa vadeli banka kredileri, ticari borçlar).
• Uzun Vadeli Yükümlülükler: Bir yıldan uzun vadede ödenecek borçlar (Uzun vadeli banka kredileri, tahvil borçları).

C. Öz Kaynaklar

Şirketin varlıklarından tüm yükümlülükleri çıkarıldığında kalan net değerdir; yani şirket ortaklarının şirketteki payıdır (Ödenmiş sermaye, kâr yedekleri, geçmiş yıllar kâr/zararları).

Bir şirketin finansal sağlamlığı, Öz Kaynaklarının Yükümlülüklere oranının incelenmesiyle anlaşılabilir. Öz kaynak/Varlık oranının yüksek olması, şirketin finansal bağımsızlığının güçlü olduğuna işaret eder.

2. Temel Değerleme Oranları

Temel analizin asıl amacı, bir şirketin hisse fiyatının, şirketin finansal performansına göre ucuz mu yoksa pahalı mı olduğunu tespit etmektir. Bunun için yaygın olarak kullanılan iki kritik oran şunlardır:

A. Fiyat/Kazanç Oranı (F/K)

F/K oranı, yatırımcıların bir şirketin hisse senedi için ödedikleri fiyatın, şirketin elde ettiği yıllık net kârın kaç katına eşit olduğunu gösterir. Bir başka deyişle F/K oranı bir şirketin elde ettiği her birim kâr için yatırımcıların ödemeye razı oldukları fiyatı gösterir.

F/K Oranı = Hisse Başına Piyasa Fiyatı / Hisse Başına Net Kâr

• Yorumlama:
  • Düşük F/K: Şirketin hissesinin, elde ettiği kâra göre daha ucuz fiyatlandığı veya büyüme beklentilerinin düşük olduğu anlamına gelebilir.
  • Yüksek F/K: Şirketin yüksek büyüme beklentisine sahip olduğunu veya sektör ortalamasına göre pahalı fiyatlandığını gösterir.

X şirketinin karı 10 milyar TL, şirketin son piyasa değeri 100 milyar TL'dir.

F/K oranı net karın kaç kat üzerinde işlem gördüğünü işaret ettiği için; 100/10= 10 F/K'dır.

Karşılaştırma: F/K oranı tek başına anlamlı değildir. Mutlaka aynı sektördeki rakiplerle veya şirketin geçmiş ortalamasıyla karşılaştırılma yapılmalıdır.

B. Firma Değeri / Faiz Amortisman Vergi Öncesi Kâr (FD/FAVÖK)

FD/FAVÖK oranı, özellikle sermaye yoğun sektörlerde, farklı finansman yapılarına (borçluluk) sahip şirketleri karşılaştırmak için F/K oranına alternatif olarak kullanılan daha gelişmiş bir değerleme ölçütüdür.

1. Firma Değeri (FD)

FD, şirketin piyasa değerine (hisse senedi piyasa değeri) şirketin toplam net borcunun (Toplam Borç - Nakit ve Nakit Benzerleri) eklenmesiyle bulunur. Bu, şirketin tamamının satın alınma maliyetini gösterir.

FD = Piyasa Değeri + Net Borç {(Kısa Vadeli Finansal Borçlar + Uzun Vadeli Finansal Borçlar) − (Nakit ve Nakit Benzerleri + Kısa Vadeli Finansal Yatırımlar)}

X şirketinin 100 milyar TL piyasa değeri ve 10 milyar TL net borcu var.

X şirketinin firma değeri ise 110 milyar TL'dir.

Şirketin net borcu firma değerini yükseltirken, net nakdi firma değerini düşürür. Karlılık ölçen çarpanlarda piyasa değeri yerine firma değeri ölçümleri daha sağlıklı kıyaslamalar vermektedir.

2. Faiz Amortisman Vergi Öncesi Kâr (FAVÖK / EBITDA)

FAVÖK (EBITDA - Earnings Before Interest, Taxes, Depreciation, and Amortization), şirketin faiz, vergi, amortisman ve yıpranma giderlerini düşmeden önceki operasyonel performansını gösterir. Finansman tercihlerinden ve vergi yükünden bağımsız, ana iş kolunun ne kadar kâr ürettiğini gösterir.

X şirketinin brüt karı 10 milyar TL ve amortisman 2 milyar TL'dir. Bu durumda şirketin FAVÖK'ü 12 milyar TL'dir

FD/FAVÖK Oranı = Firma Değeri / FAVÖK

• Yorumlama:
  • Düşük FD/FAVÖK: Şirketin operasyonel kârına (FAVÖK) göre daha düşük değerlendiğini gösterir; bu da potansiyel olarak cazip bir yatırım sinyali olabilir.
  • Yüksek FD/FAVÖK: Şirketin operasyonel kârına göre daha yüksek bir değerlemeye sahip olduğunu işaret eder.

X şirketinin firma Değerini 110 milyar TL, Favök'ü 12 milyar TL bulmuştuk.

110/12= 9,16 FD/FAVÖK ile görür.

X şirketi 10 F/K ile işlem görürken, 9,16 FD/FAVOK ile işlem görmektedir. Sanayi şirketlerinde özellikle FD/FAVOK daha kabul gören bir değerleme ölçütüdür.

Kullanım Alanı: FD/FAVÖK, özellikle büyük sermaye yatırımları (yüksek amortisman) ve yüksek borçluluk seviyeleri olan şirketlerin (yüksek faiz gideri) değerlemesinde, F/K oranının yanıltıcı olabileceği durumlarda daha güvenilir bir karşılaştırma sağlar.

3. Varlığa Dayalı ve Kârlılık Çarpanları

C. Piyasa Değeri / Defter Değeri Oranı (PD/DD)

PD/DD oranı, şirketin piyasa değerinin (yatırımcıların şirkete biçtiği toplam değerin), şirketin muhasebe kayıtlarındaki öz kaynaklarına (defter değeri) oranını gösterir.

PD/DD Oranı = Hisse Başına Piyasa Fiyatı / Hisse Başına Öz Kaynak Değeri (Defter Değeri)

Z bankasının piyasa değeri 500 milyar TL ve özkaynakları 250 milyar TL'dir. 500/250= 2 PD/DD

Z bankası özkaynaklarının toplam 2 katında işlem görmektedir. Mali sektör ve holdinglerde önemli olan özkaynakların büyümesi olduğu için F/K çarpanına göre daha fazla kabul görür.

• Defter Değeri: Şirketin varlıklarından tüm borçları çıkarıldığında geriye kalan, muhasebe kayıtlarına göre hesaplanmış net değeridir (Öz Kaynaklar).
• Yorumlama:
  • PD/DD < 1: Şirketin piyasa değerinin, muhasebe kayıtlarındaki defter değerinden daha düşük olduğunu gösterir. Bu durum, piyasanın şirketin varlıklarının değerini sorguladığına veya şirketin ciddi sorunları olduğuna işaret edebileceği gibi, ucuz kalmış bir potansiyele de işaret edebilir.
  • PD/DD > 1: Şirketin piyasa değeri, defter değerinden yüksektir. Yatırımcılar, şirketin varlıklarını gelecekte defter değerinden daha yüksek bir kâr oranıyla işletebileceği beklentisine sahiptir.

Kullanım Alanı: Bankacılık, gayrimenkul ve holdingler gibi varlık yoğun sektörlerde, F/K oranına göre daha güvenilir bir karşılaştırma aracıdır.

D. Fiyat / Satışlar Oranı (P/S veya F/S)

Fiyat/Satışlar oranı, şirketin piyasa değerinin, yıllık net satış gelirlerine (ciroya) oranını gösterir.

F/S Oranı = Piyasa Değeri / Net Satışlar

Y şirketinin 10 milyar TL piyasa değeri, 30 milyar TL satış geliri vardır.

10/30= 0,3 F/S oranını verir. Şirketin cirosunun ne kadar oranında işlem gördüğünü, geçmişe dönük ve rakip şirketler ile karşılaştırmaya olanak verir.

Yorumlama:

• Düşük F/S: Şirketin satış gelirine göre ucuz fiyatlandığını gösterir.
• Yüksek F/S: Şirketin satış gelirine göre pahalı fiyatlandığını gösterir; bu, yüksek büyüme beklentilerini yansıtabilir.

Kullanım Alanı: Bu rasyo, henüz kâr edemeyen ancak güçlü satış büyümesi gösteren teknoloji veya başlangıç (startup) şirketlerinin değerlemesinde, F/K rasyosunun kullanılamadığı durumlarda devreye girer. Dayanıklı tüketim ve perakende sektöründe ağırlıklı olarak karşılaştırmalarda kullanılır.

4. Büyüme ve Verimlilik Çarpanları

E. Temettü Verimi Oranı

Temettü verimi, bir yatırımcının hisse senedi fiyatına karşılık olarak yıllık bazda ne kadar nakit temettü (kâr payı) geliri elde ettiğini gösterir.

Temettü Verimi = Hisse Başına Ödenen Toplam Brüt Temettü / Hisse Başına Piyasa Fiyatı

Y şirketi 200 milyon TL temettü ödemesi gerçekleştirmiştir. Şirketin piyasa değeri olan 10 milyar TL'dir oranlanması ile %2 temettü verimi bulunur. Yatırımın temettü ile kaç yılda geri döndüğünü gösterir.

• Yorumlama:
  • Yüksek temettü verimi, şirketin kârının önemli bir kısmını hissedarlara dağıttığını ve genellikle olgun, istikrarlı bir şirket olduğunu gösterir. Gelir odaklı yatırımcılar için önemlidir.
  • Düşük temettü verimi, şirketin kârını büyümeye ve yeniden yatırıma ayırdığını veya temettü dağıtma politikasının düşük olduğunu gösterebilir.

Önem: Temettü verimi, yalnızca nakit akışı odaklı yatırımcılar için değil, aynı zamanda temettü ödeme istikrarı açısından şirketin finansal sağlığını değerlendirmede de kullanılır.

F. Borçluluk Oranları (Leverage Ratios)

Şirketin finansal risk seviyesini ölçmek için kullanılır. En yaygın ikisi şunlardır:

Net Borç / FAVÖK: Şirketin toplam net borcunun, operasyonel kârı (FAVÖK) ile kaç yılda ödenebileceğini gösterir. Bu oranın yüksek olması, şirketin faiz yükünü ve finansal riskini artırdığını gösterir.

Y şirketinin net borcu 500 milyon TL'dir. FAVÖK'ü 5 milyar TL'dir. Net borç/Ebidta oranı 0,10'dir.

Kaldıraç Oranı: Toplam borçların öz kaynaklara oranını gösterir. Bu oranın yüksek olması, şirketin borçla büyüme stratejisini agresif kullandığını ve finansal kaldıraç riskinin yüksek olduğunu ifade eder.

A şirketinin 500 milyon TL toplam varlığı, 200 milyon TL özkaynağı, 300 milyon toplam borçtan oluşmaktadır. Toplam borçların toplam varlıklara oranı yani kaldıraç oranı %60'dır. Kaldıraç oranı; faizin düştüğü dönemde karlılığı artırır, faizlerin yükseldiği dönemde ise özkaynakları azaltır.

Özet Tablo: Temel Analiz Çarpanlarının Kullanım Alanları

Bu çarpanlar bir araya getirilerek, bir şirketin finansal profili ve değerlemesi hakkında kapsamlı ve dengeli bir sonuca ulaşılabilir. Temel analizde hiçbir rasyo tek başına yeterli değildir; bütünsel bir bakış açısıyla, sektör ortalamaları ve geçmiş verilerle kıyaslanarak kullanılmalıdır.